| |
...Povoljni
geografski uslovi omogucili su nastanak ljudskih
naseobina na ovom prostoru od praistorije, preko
antike, srednjeg veka do danasnjih dana.To potvrdjuju
brojni nalazi materijalne kulture.Zbog cestih
menjanja lokacija mesta, istorijski izvori se
nalaze an sirokom prostoru.Posto nije vrseno sistematsko
iskopavanje, o praistoriji se moze govoriti samo
na osnovu slucajnih nalaza.
...Prvi
tragovi coveka u siroj okolini poticu iz neolita,
mladjeg kameng doba.Iz Radovanja potice jedan
neolitski bat od belog kamena pescara. U blizini
ovog slucajnog nalaza, na padinama Karaule, pronadjeno
je nekoliko fragmenta kamenih sekira.
Planjanskim krajem prolazila su brojna plemena
sa severa na jug, iz srednjeg Podunavlja na Balkan.Iz
vremena cestih migracija, iz bronzanog doba, datira
jedna sakasta grivna tipa Juhor, pronadjena u
Starom Selu.
...Gvozdeno
doba predstavlja period formiranja etnickih grupacija
Ilira i Tracana.Tada su doline Velike Morave naseljavali
Tribali, etnicka grupacija smestena izmedju ovih
plemenskih skupina ( kraj VI i pocetak
V veka p.n.e.). Iz Milosevca potice
jedan nalaz tipa Mramorac.U Lozoviku je pronadjena
kraterasta posuda sa dv auske n ablago ispupcenom
trbuhu, koja datira iz halstata.
...Krajem IV
veka p.n.e. u dolini Velika Morave nastanjuju
se Kelti, koji lako pokoravaju domoroce. Njihovi
ostaci nadjeni su u Saraorcima , na lokalitetu
Majdan (bronzani mac Basarabi grupe ). U Rakincu
su pronadjeni mnokeramicki fragmenti iz bronzanog
doba.
...Najznacajniji
nalazi iz rimskog doba su vodovodne cevi, verovatno
iz IV veka, pronadjeni na velikoplanjanskom
lokalitetu Crkvina.Svedocanstva rimske kulture
nalazimo i u Starom Selu (tri bronzane figurine,
ostaci termi u potesu Mlaka), Novom Selu (rimske
opeke na groblju Zaovo), Krnjevu, Milosevcu i
Lozoviku.
...U velikoplanjanskom
kraju promenjeno je nekoliko srednjovekovnih gospodara.
U njegovoj blizini nalazila se i srpska prestonica
Nekudim.Najznacajniji kulturno-istorijski spomenik
u ovom kraju je manastir Koporin, zaduzbina despota
Stefana Lazarevica.
...Posle pada Srpske
despotavine (1459) srpsko stanovnistvo
je proredjivano i seobama i odvodjenjem u ropstvo.Po
turskim tefterima, selo Livadica bilo je najvece
naselje u siroj okolini.Ostala veca sela bila
su Lozovik, Milosevac, Dervent (Staro Selo) i
Markovac.
...Stanovnistvo
velikoplanjanskog kraja aktivno je ucestvovalo
u Prvom i Drugom srpskom ustanku.Najvise su se
isticali Stojko Krivokuca iz Adzibegovca (Staro
Selo), Milovan Stojadinovic iz Velike Plane i
Stojan Cirkovic iz Krnjeva.
...Stanovnistvo opstine
je raznorodno, doseljavno iz raznih krajeva, sa
raznih geografskih i etnickih prostora.Najvise
je doslo sa Kosava i Crne Gore, a pojedina sela
zahtevaju migracije iz Bugarske i Homolja.Porodice
su dolazile razlicitim putevima, grupno ili pojedinacno.
...Velika
Plana i njena sela su u administrativnom pogledu
pripadala smederevskoj nahiji, odnosno okrugu.Godine
1869. dobili su svoj srez, velikooraski,
sa sreskom kancelarijom u Velikom Orasju. Posle
Drugog svetskog rata ( 1947 ) promenjen
je naziv u Pomoravski srez.Godine 1956.
uveden je komunalni sistem, odnosno ukinute su
seoske opstine.Posle devet godina konacno je formirana
opstina Veliak Plana sa mesnim zajednicama.
...Stanovnici
ondasnjeg velikooraskog sreza ucestvovali su u
svim oslobodilackim ratovima od 1876. do 1915.godine.Na
njegovim prostorima dogodila su se dva boja, 24.
oktobra 1915. Radovanjski i 12. aprila
1941. borba 18. pesadiskog puka jugoslovenske
vojske u Markovcu, Novom i Starom Selu. Velika
Plana je oslobodjena 10. oktobra 1944.godine.
...Velika
Plana je poznata po klanicnoj industriji. Prvo
j efirma Klefis i Sojs 1889. osnovala klanicu
sza svinje, pernatu zivinu i izvoz jaja, a vec
sledece godine to je uradio i Vilhem Sumaher.Do
pocetka Prvog svetskog rata obe su klanice napredovale
i osavremenjivale se.U periodu izmedju dva svetska
ata podignute su jos dve klance:Tonija Klefisa
i ortacka Mike Jovanovica iz Velike Plane sa Brankom
Stanisicem iz Beograda. Posle Drugog svetskog
rata u Velikoj Plani se osavremenjuju ciglana
"Progres", fabrika namestaja
"Zvezda", "IPK Srbija
10.oktobar - industrija mesa Plana",
"Perkon" , mlinsko-pekarsko i
trgovacko preduzece "Napredak",
"Gosa-montaza", stamparija
i mnoga druga preduzeca i prodavnice.
Velika Plana ima velike mogucnosti i u oblasti
turizma i ugostiteljstva, ponajvise zbog znacajnih
kulturno-istorijskih spomenika, a najznacajniji
su manastir Koporin, prvo grobno mesto
Karadjordja Petrovica i Crkva Zahvalnica i stare
crkve brvnare iz XVIII i XIX veka (Pokajnica,
stare crkve u Krnjevu i Lozoviku).
I S T O R I J S K I ....I
Z V O R I..... I....
L I T E R A T U R A
...Fragmentarni
nalazi pronadjeni na prostoru opstine Velika Plana
uglavnom se cuvaju u dva muzeja: Narodnom muzeju
u Smederevskoj Palanci (keramcki fragmenti iz
bronzanog doba pronadjeni u Rakincu ) i Narodmom
muzeju u Beogradu (sakasta grivna tipa Juhor,
tri bronzane figurine iz vremena rimske valsti
).Pored toga, fototeka Zeleznickog muzeja u Beogradu
ima fotografije prvih planjanskih zeleznicara.
...Za razliku od
starih materijalnih istorijskih izvora , arhivska
gradja je obimna i raznovrsna.Ona se nalazi u
nekoliko arhiva: Arhivu Srbije, Arhivu Jugoslavije
i Vojnoistorijskom arhivu u Beogradu, Arhivu Vojvodine
u Novom Sadu i lokalnim istorijskim arhivama u
Smederevu, Pozarevcu i Smederevskoj Palanci.
...Iz obimne bibliografije
treba izdvojiti radove zavicajnih istoricara,
a to su:
- Peric Borivoje, Skela na Moravi
( 1971 , hronika sela Milosevca ), Moravska svitanja
(1986, opstinska hronika) , Prvoborci Oraske cete
(1987) ;
- Obic Vojislav,
Monografija milosevacke osnovne skole (1980) ,
monografija Milosevac (2000) ;
- Ivanovic Darko, Staro Selo (1988),
Krnjevo i njegova skola (1989), Skola u Starom
Selu (1990), Velika Plana (2001) i sa mr Zeljkom
Djurovicem Gimnazija Velika Plana (1995) ; tekstovi
u strucnim casopisima : Politicki zivot velikooraskog
sreza 1869-1915 (Viminacium, br. 7), Izbeglice
iz Velikog Pomoravlja u Vojnoj granici Nemacko-banatskog
puka tokom ustanickih godina 1813-1815 (Viminacium
,br.10), Karadjodje u velikoplanjankom kraju (Smederevo
br.12), Radovanjska bitka u Prvom svetskom ratu
(Isto ,br.13), Vojvodjanski ucitelji u smederevskom
okrugu (U slavu velikog Vozda, Velika Plana 1999);
- Gavrilovic Milivoj, Smederevsko
pomoravlje (1930) i Po zemlji Srbiji (1934)
Treba nabrajati i sledece radove:
- 150 godina skole Lozovik;
- Edicija Naselja i poreklo stanovnistva:
-Drobnjakovic Borivoje, Smederevsko
pomoravlje i Jasenica, br.19, 1925.
-Erdeljanovic Jovan, Etnoloska
gradja o Sumadincima, 64, 1951.
-Radivoljevic Todor, Lepenica,
1910.
- Jovanovic Milorad, Menzulana
Veliko Planska, Masuka, 1989.
- Milicevic Dj. Milan, Knezevina
Srbija, 1875.
- Mitosevic Dusan, Crkva Pokajnica
(1983), Crkve brvnare u Smederevskom pomoravlju
(1981) i Koporin (1990).
- Monografija KUD "Radica
Rankovic" Lozovik (1999).
|
|
